"Hij was altijd het lievelingetje."

Het is een uitspraak die soms bijna achteloos wordt gedaan, maar waarvan de lading vaak veel groter is dan de woorden doen vermoeden. Ik hoor haar niet alleen van broers en zussen die midden in een conflict zitten, maar ook van volwassenen die al een heel leven achter zich hebben en die, soms tientallen jaren na het overlijden van hun ouders, nog altijd geraakt worden wanneer zij terugdenken aan hun plek binnen het gezin waarin zij opgroeiden. Op zulke momenten valt mij steeds weer op dat het gesprek zelden alleen gaat over wat er vandaag speelt. Een verschil van mening over de zorg voor een ouder, de verdeling van een nalatenschap of de verkoop van het ouderlijk huis lijkt misschien de aanleiding voor het conflict, maar wanneer mensen de ruimte krijgen om hun verhaal rustig te vertellen, blijkt al snel dat de wortels vaak veel verder teruggaan.

Langzaam komen herinneringen naar boven. De één vertelt dat zijn broer altijd meer vrijheid kreeg, terwijl een ander zich herinnert dat er voor haar zus altijd een oplossing werd gevonden wanneer het moeilijk werd. Iemand zegt dat er thuis nauwelijks verwachtingen aan de ander werden gesteld, terwijl hij zelf al op jonge leeftijd leerde dat hij sterk moest zijn, verantwoordelijkheid moest nemen en vooral niet teveel mocht vragen. Het zijn verhalen die voor degene die ze vertelt volkomen vanzelfsprekend voelen, maar die door een broer of zus soms met grote verbazing worden aangehoord. Niet omdat iemand de waarheid verdraait, maar omdat kinderen dezelfde jeugd op heel verschillende manieren kunnen beleven. Wat voor de één voelde als buitensluiten, kan voor de ander juist een periode zijn geweest waarin hij zich overvraagd of voortdurend verantwoordelijk voelde. Iedereen kijkt terug vanuit zijn eigen ervaringen, zijn eigen gevoeligheden en de betekenis die hij in de loop van zijn leven aan gebeurtenissen heeft gegeven.

Juist daarom ben ik voorzichtig met de vraag wie er gelijk heeft of wie werkelijk meer heeft gekregen. Binnen families laat zich dat zelden zo eenvoudig beantwoorden. Veel belangrijker vind ik de vraag wat iemand heeft ervaren, want uiteindelijk is het die ervaring die bepaalt hoe iemand zichzelf, de ander en de onderlinge relatie is gaan begrijpen. Een kind dat zich jarenlang minder gezien heeft gevoeld, draagt dat gevoel vaak ongemerkt met zich mee, niet als een bewuste keuze maar als een ervaring die langzaam onderdeel wordt van zijn manier van kijken. Hetzelfde geldt voor een kind dat al vroeg veel verantwoordelijkheid droeg of voortdurend het gevoel had aan verwachtingen te moeten voldoen. Ook die ervaringen laten sporen na, soms zonder dat iemand zich daarvan bewust is.

Vele jaren later

Wanneer broers en zussen elkaar vele jaren later opnieuw ontmoeten rondom een ingrijpende gebeurtenis, ontmoeten zij elkaar daarom niet alleen als volwassenen. Onbewust nemen zij ook iets mee van de kinderen die zij ooit waren. Dat zie ik regelmatig terug tijdens mediations. Nog voordat het gesprek goed en wel op gang is gekomen, lijken oude verhoudingen zich soms als vanzelf opnieuw te organiseren. De één neemt onmiddellijk het woord, terwijl de ander afwacht. Iemand maakt zichzelf klein, een ander voelt zich verantwoordelijk voor de sfeer aan tafel. Er wordt gelachen om de spanning draaglijk te maken of juist stevig gereageerd vanuit een diep verlangen om eindelijk gehoord te worden. Het bijzondere is dat vrijwel niemand zich daarvan bewust is. Het gebeurt niet omdat mensen daarvoor kiezen, maar omdat dit ooit manieren zijn geweest om zich staande te houden binnen het gezin waarin zij opgroeiden.

Wat als je echt naar elkaar luistert

Wanneer we samen de tijd nemen om niet alleen te luisteren naar wat er wordt gezegd, maar ook nieuwsgierig worden naar wat er tussen mensen gebeurt, ontstaat er vaak een ander gesprek. Niet omdat het verleden opnieuw moet worden uitgeplozen of omdat er alsnog een schuldige moet worden aangewezen, maar omdat mensen langzaam gaan herkennen hoe oude patronen zich soms nog altijd laten zien in de manier waarop zij elkaar vandaag ontmoeten. Juist dat inzicht brengt vaak meer rust dan eindeloze discussies over wie destijds gelijk had.

Regelmatig ontdek ik dat achter de uitspraak "Mijn broer heeft altijd alles gekregen" een veel dieper verlangen schuilgaat. Het verlangen om eindelijk gezien te worden in wat jij hebt gemist. Om te horen dat jouw ervaringen ertoe doen, ook wanneer zij verschillen van die van je broer of zus. Om niet langer het gevoel te hebben dat je steeds opnieuw moet bewijzen waarom iets je nog altijd raakt. Dat betekent niet dat de ander jouw herinneringen hoeft over te nemen of dat iemand alsnog schuld moet erkennen voor alles wat er vroeger is gebeurd. Wel kan er iets wezenlijks veranderen wanneer mensen bereid zijn elkaars beleving serieus te nemen, zonder die onmiddellijk te corrigeren of af te zetten tegen hun eigen verhaal.



Ik zie regelmatig dat er op dat moment iets verschuift. Niet omdat oude pijn ineens verdwijnt of omdat het verleden alsnog kan worden herschreven, maar omdat mensen ontdekken dat zij jarenlang vooral hebben geprobeerd hun eigen verhaal begrijpelijk te maken en daarbij nauwelijks nieuwsgierig zijn geweest naar hoe dezelfde gebeurtenissen door de ander zijn beleefd. Dan gaat het gesprek niet langer over de vraag wie het meeste heeft gekregen, maar over wat ieder misschien heeft gemist. En juist die vraag brengt broers en zussen verrassend vaak dichter bij elkaar dan alle discussies over eerlijkheid, gelijk of ongelijk ooit hebben gedaan.

Een vraag om mee te nemen

Wanneer je jezelf erop betrapt dat je denkt: "Mijn broer heeft altijd alles gekregen," vraag jezelf dan eens af wat je met die woorden eigenlijk probeert te zeggen. Gaat het werkelijk over wat de ander kreeg, of gaat het misschien over iets waar jij al die jaren naar hebt verlangd en waarvan je nooit zeker hebt geweten of daar voor jou ook ruimte voor was?