"We hebben eigenlijk geen ruzie. We bellen elkaar nog, feliciteren elkaar met verjaardagen en zien elkaar met Kerst. Toch voelt het alsof we elkaar onderweg zijn kwijtgeraakt."

Het is een opmerking die mij regelmatig bijblijft. Niet omdat er sprake is van een groot of zichtbaar conflict, maar juist omdat het gemis zo moeilijk te benoemen is. Van buitenaf lijkt alles in orde. De contacten zijn er nog, de familie komt af en toe samen en er wordt over en weer gevraagd hoe het gaat. Toch vertellen mensen mij dat zij zich, juist binnen hun eigen familie, steeds minder werkelijk verbonden voelen. Ze praten nog wel met elkaar, maar ontmoeten elkaar nauwelijks nog.

Wanneer woorden niet meer verbinden

Dat verschil is groter dan het op het eerste gezicht lijkt. Praten is woorden uitwisselen, elkaar op de hoogte houden van werk, de kinderen, vakanties of de gezondheid. Ontmoeten gaat over iets anders. Het vraagt dat mensen zich laten zien in wat hen bezighoudt, in wat hen raakt, waar zij zich zorgen over maken of waar zij misschien juist trots op zijn. Het vraagt ook dat er ruimte is om werkelijk nieuwsgierig te zijn naar de ander, zonder direct een oplossing aan te dragen of een oordeel klaar te hebben.

Hoe afstand langzaam ontstaat

Juist daar lijkt het in veel families langzaam te veranderen. Niet door één ingrijpende gebeurtenis, maar door een opeenstapeling van kleine momenten waarop gesprekken steeds oppervlakkiger worden. Drukke agenda's, verschillende levensfasen, partners, kinderen en de zorg voor ouders maken dat ontmoetingen steeds vaker draaien om de praktische zaken van het leven. Er wordt geregeld, afgestemd en georganiseerd, terwijl de vragen die werkelijk iets openen langzaam naar de achtergrond verdwijnen.

Wat mij daarbij opvalt, is dat die ontwikkeling meestal niemand bewust kiest. Vrijwel iedereen verlangt naar een warme familieband, maar tegelijkertijd beschermen mensen zichzelf ook. Wie zich ooit niet begrepen heeft gevoeld, vertelt de volgende keer misschien iets minder. Wie eerder teleurgesteld is geraakt, laat niet meer zo gemakkelijk zien wat hem werkelijk bezighoudt. En wie merkt dat emoties ongemakkelijk worden gevonden, leert al snel om het gesprek weer luchtig te maken of terug te brengen naar de dagelijkse praktijk.

Zo ontstaat er langzaam een vorm van communicatie waarin alles gezegd lijkt te worden, behalve datgene wat er werkelijk toe doet.

Wat onuitgesproken blijft

Ik zie families waarin iedereen precies weet wie wanneer op vakantie gaat, maar niemand weet hoe het werkelijk met de ander gaat. Broers en zussen die elkaar trouw feliciteren met een verjaardag, maar geen idee hebben welke zorgen de ander al maanden met zich meedraagt. Ouders die hun kinderen regelmatig spreken, terwijl niemand nog durft te vertellen hoe eenzaam hij zich eigenlijk voelt. Niet omdat er geen liefde meer is, maar omdat de weg naar dat gesprek steeds minder vanzelfsprekend is geworden.

Vaak wordt emotionele afstand ten onrechte verward met onverschilligheid. In mijn ervaring is dat zelden het geval. Onder de oppervlakte zie ik juist veel betrokkenheid. Mensen maken zich zorgen om elkaar, denken aan elkaar en willen de ander niet belasten met hun eigen verdriet. Juist vanuit die goede bedoeling vertellen zij minder over wat hen werkelijk bezighoudt. De ander doet precies hetzelfde en zo ontstaat ongemerkt een situatie waarin iedereen de ander probeert te beschermen, terwijl niemand zich nog echt gekend voelt.

De invloed van vroeger

Daar komt nog iets bij. Binnen iedere familie ontwikkelt zich in de loop van de jaren een eigen manier van communiceren. In sommige gezinnen werd vroeger veel gesproken over gevoelens, terwijl in andere gezinnen vooral werd geleerd om door te gaan, problemen zelf op te lossen of emoties niet te groot te maken. Die manieren nemen we vaak mee naar ons volwassen leven. Niet omdat ze altijd nog passend zijn, maar omdat ze ooit hebben geholpen om ons veilig te voelen.

Wanneer broers en zussen elkaar later ontmoeten, brengen zij daarom niet alleen hun eigen levenservaringen mee, maar ook de manier waarop zij als kind hebben geleerd om nabijheid, verdriet, teleurstelling of spanning vorm te geven. De één zoekt gemakkelijk het gesprek op, terwijl de ander zich terugtrekt zodra iets persoonlijk wordt. De één stelt vragen vanuit betrokkenheid, terwijl de ander dat ervaart als bemoeienis. Zo kunnen mensen oprecht verlangen naar verbinding en elkaar toch steeds minder werkelijk bereiken.

Elkaar opnieuw leren ontmoeten

Tijdens een mediation nodig ik mensen daarom regelmatig uit om niet alleen te luisteren naar wat de ander vertelt, maar ook nieuwsgierig te worden naar wat misschien niet wordt uitgesproken. Achter een luchtig antwoord kan verdriet schuilgaan. Achter een praktische opmerking ligt soms een behoefte aan erkenning. En achter de woorden "Het gaat wel" gaat niet zelden een verhaal schuil dat al lange tijd wacht om verteld te worden.

Het bijzondere is dat er vaak maar weinig nodig is om elkaar weer echt te ontmoeten. Niet een groot of zwaar gesprek, maar iemand die de tijd neemt om door te vragen. Iemand die niet meteen reageert, maar eerst probeert te begrijpen. Iemand die durft stil te blijven wanneer het gesprek even stilvalt, omdat juist in die stilte soms de woorden ontstaan die al lange tijd niet meer zijn uitgesproken.

Misschien is dat wel wat families het hardst nodig hebben. Niet méér gesprekken, maar andere gesprekken. Gesprekken waarin niet alleen wordt uitgewisseld wat er allemaal moet gebeuren, maar waarin ook ruimte ontstaat voor wat mensen bezighoudt, voor wat zij missen, waar zij bang voor zijn en waar zij naar verlangen. Want juist daar, in die oprechte nieuwsgierigheid naar elkaars binnenwereld, ontstaat weer iets van ontmoeting.

Een vraag om mee te nemen

Wanneer je na een familiebezoek het gevoel hebt dat jullie veel hebben gesproken, vraag jezelf dan eens af of jullie elkaar ook werkelijk hebben ontmoet. Welke vraag had je graag willen stellen? En wat zou er gebeuren als je de volgende keer niet alleen vraagt "Hoe gaat het?", maar ook de tijd neemt om echt naar het antwoord te luisteren?